Pak regjisorë arrijnë ta ngushtojnë hendekun mes filmit artistik dhe superproduksionit hollivudian si Christopher Nolan.
Gjatë gjithë karrierës së tij, Christopher Nolan ka marrë përsipër histori të mëdha, veçanërisht histori burrash, betejat dhe luftërat e tyre, duke i përshtatur ato sipas vizionit të tij virtuoz. Film pas filmi, në errësirë dhe në dritë, personazhet e tij shtyjnë kufijtë e përpjekjes dhe ndërgjegjes njerëzore, duke vënë në provë veten, po aq sa ai vë në provë mundësitë e vetë mediumit kinematografik.
Nëse fjalia në dramën e tij të vitit 2006, “The Prestige”, sipas së cilës një magjistar merr diçka të zakonshme dhe “e bën të kryejë diçka të jashtëzakonshme”, tingëllon si një deklaratë artistike po aq sa edhe si një besim themelor, kjo nuk është rastësi. Për Nolanin, ajo “diçka e jashtëzakonshme” është vetë kinemaja.
Dashuria e Nolanit për filmat dhe përkushtimi i tij ndaj tyre, ndaj asaj që mund të bëjnë, çfarë mund të jenë dhe çfarë duhet të jenë, përshkon si një rrymë elektrike gjithë filmografinë e tij, duke e ndriçuar atë dhe, shpeshherë, edhe vetë shikuesin. Ky pasion është i pranishëm në çdo kuadër të adaptimit të tij monumental të “Odiseas”, një prej spektakleve më tipike të Nolanit për nga tematika, loja formale, dinamizmi dhe shfaqja e pambajtur e mjeshtërisë së tij.
Pak regjisorë arrijnë ta ngushtojnë hendekun mes filmit artistik dhe superproduksionit siç bën Nolan; edhe më të paktë janë ata që i japin publikut jo vetëm diçka për ta pritur me padurim, por edhe diçka që i emocionon vërtet. Edhe pse ai ka vazhduar ta rafinojë vazhdimisht mënyrën e tij të të bërit kinema, sidomos përmes eksperimentimit me strukturën narrative, synimi i tij ka qenë gjithmonë të kënaqë publikun.
Duket pothuajse e pashmangshme që Nolan, herët a vonë, do të merrej me “Odisean”, një prej themeleve të letërsisë perëndimore. Dhe përse jo? Historia është një udhëtim marramendës dhe plot fantazi, me shtresa të ndërlikuara dhe një strukturë të gërshetuar që është bërë një nga firmat dalluese të regjisorit.
Poema origjinale, që i atribuohet Homerit, përbëhet nga 12.109 vargje, në një rrëfim jo linear, të mbushur pa ndërprerje me dialogë dhe aksion, ku shfaqen perëndi, njerëz të vdekshëm, përbindësha, ngjarje të çuditshme, rituale mikpritjeje dhe oqeane gjaku, lotësh e vere.
Pavarësisht mënyrës se si është përshtatur, kjo histori është aq e ngulitur në ADN-në kulturore të Perëndimit, sa edhe ata që nuk e kanë lexuar kurrë poemën origjinale, apo Joseph Campbell-in dhe teorinë e tij mbi udhëtimin e heroit, e njohin atë, sepse e kanë hasur në filma të tjerë. Është rruga e Luke Skywalker-it, por edhe e WALL-E-së.
Gjëja më mbresëlënëse e këtij filmi, përveç faktit se është filmi i parë artistik i xhiruar tërësisht me kamera IMAX, është vetë ekzistenca e tij. Ai është një prodhim i pazakontë i një studioje të madhe hollivudiane, të cilin Nolan e ka mbushur me yje, Matt Damon është Odiseu! Zendaya është Athena!, dhe e ka lustruar deri në perfeksion, duke e shndërruar një poemë 3 mijëvjeçare në një film inteligjent dhe të menduar, me hijeshinë e Hollivudit të vjetër.
Është një film që njëkohësisht të kujton të kaluarën dhe i përket plotësisht kohës sonë, përfshirë mënyrën se si trajton koston e luftës. Kush përfiton prej saj? Dhe kush e paguan çmimin?
Heroi i Nolanit është, deri diku, Odiseu dinak dhe kompleks që del nga faqet e poemës, por ai është bërë më i butë dhe më i kuptueshëm psikologjikisht për publikun bashkëkohor. Ai interpretohet gjithashtu nga një aktor karizmatik, i cili shkëlqen në rolet e njerëzve të zakonshëm të ngritur në rrethana të jashtëzakonshme.
Në vija të përgjithshme, historia ndjek Odiseun, i cili prej dy dekadash konsiderohet i humbur në luftë, pasi u end pa drejtim pas përfundimit të Luftës së Trojës. (Për më shumë mbi këtë histori, shihni: “Iliada”.) Në versionin e Nolanit, ai është një njeri që ka humbur kujtesën.
Mungesa e tij ka sjellë shkatërrim në familje, duke lënë gruan e tij, Penelopën (Anne Hathaway), dhe djalin tashmë të rritur, Telemakun (Tom Holland), të mbërthyer nga dhimbja dhe pasiguria.
Nolani i kushton shumë më tepër hapësirë endjeve magjike të Odiseut sesa poema origjinale. Megjatë, besnik ndaj Homerit, ai rikthehet vazhdimisht te familja që Odiseu la pas, duke i kujtuar shikuesit agoninë e frontit të brendshëm, një dhimbje që shpesh zhvlerësohet ose shpërfillet në fantazitë epike të dominuara nga burrat.
Përzgjedhja e Matt Damonit ndihmon që historia të futet në një regjistër më të njohur kinematografik, ashtu si edhe disa zgjedhje të tjera të Nolanit. Ai e ka mbushur filmin me shumë nga figurat mbinatyrore të poemës, përfshirë Ciklopin (Bill Irwin), gjigantin me syrin e vetëm dhe kërcënues, si edhe Kalipson (Charlize Theron), perëndeshën që të kujton një “femme fatale” të filmave të James Bond-it të viteve 1960 dhe që e mban Odiseun si rob seksual.
Athena shfaqet herë pas here, duke vështruar me trishtim ngjarjet, ndërsa Zeusi përmendet vazhdimisht, por nuk shfaqet kurrë në ekran.
Odiseu i Nolanit është heroi që këndohet që në vargun e parë të poemës, por ai është më pak hyjnor. Të gjitha dimensionet e tij, luftëtar, udhëheqës, dashnor, bashkëshort, baba, mashtrues dhe gënjeshtar, janë përmbledhur në një njeri të fortë, të regjur nga jeta dhe thellësisht njerëzor, me të gjitha gabimet e tij.
Është e vetëkuptueshme se kjo mbetet një histori thellësisht mashkullore dhe, në thelb, rrëfen udhëtimin e një burri drejt kthimit në shtëpi, si në kuptimin fizik, ashtu edhe në atë shpirtëror.
Nolani e ka shkruar vetë skenarin dhe ka ruajtur në masë të madhe strukturën e ndërlikuar narrative të poemës. Ai ka shkurtuar disa episode, ka hequr të tjera dhe ka lënë jashtë shumë personazhe, një domosdoshmëri kjo përballë materialit gjigant origjinal, i cili në përkthimet anglisht kalon lehtësisht 500 faqe.
Megjithatë, pavarësisht këtyre ndryshimeve, versioni i tij mbetet lehtësisht i dallueshëm për nga shtrirja epike, fragmentarizimi dhe linjat e shumta narrative.
Historia nis në pallatin e Odiseut në ishullin Itakë. Atje, Penelopa vazhdon të endë dhe të ç’endë të njëjtën copë pëlhure për të mbajtur larg pretendentët për dorën e saj, si Antinousi (Robert Pattinson) dhe Polibusi (Corey Hawkins), të cilët, duke shpresuar të zënë vendin e Odiseut, janë ngujuar në pallat, duke konsumuar pa fund ushqimet dhe rezervat e familjes.
Menjëherë pas fillimit të filmit, pasi Nolani ka krijuar panoramën e kësaj bote të trazuar dhe ka prezantuar shpejt personazhet kryesorë, Telemaku niset fshehurazi me anije për të mësuar të vërtetën mbi fatin e të atit.
Dhe pikërisht aty filmi merr hov.
Që në çastin kur Nolani kalon nga një plan shumë i largët, i filmuar nga lart, i anijes së Telemakut mbi det, në një tjetër plan po aq të largët të Odiseut duke ecur në ujërat e cekëta të plazhit të Kalipsos, regjisori e shpall praninë e tij artistike me një gjest brilant.
Me vetëm një prerje montazhi, dy imazhe elegante dhe dy burra që lëvizin veçmas drejt fatit të tyre, Nolani arrin të lidhë vizualisht dhe narrativisht babanë me djalin, duke lënë të nënkuptohet edhe prania e hyjnores.
Në gjuhën e kinemasë, këto quhen “pamje nga syri i Zotit” (God’s-eye views). Në këtë film, ato janë pa asnjë dyshim pamje tipike të Christopher Nolanit.
Që nga ai moment, regjisori hyn në territorin e tij më të natyrshëm. Veçmas, Odiseu dhe Telemaku e shtyjnë rrëfimin përpara, ndërsa ecin drejt zbulimit të vetvetes dhe drejt ribashkimit me njëri-tjetrin, por njëkohësisht e drejtojnë historinë edhe nga e kaluara.
Këtu Nolani ndodhet në kulmin e aftësive të tij kinematografike. Ai lëviz me natyrshmëri mes periudhave të ndryshme kohore, duke ndërthurur rikthime pas në kohë ku shfaqet Odiseu në Trojë, i mbetur në brigjet e saj bashkë me shokët e luftës (mes tyre edhe Elliot Page), ndërsa ndërton kalin prej druri që do të sjellë shkatërrimin e armikut.
Ashtu si vetë filmi, edhe kali është elegant dhe gjigant. I ngritur mbi këmbët e pasme, ai duket sikur është ndërtuar nga brinjët e një anijeje, më i madh se jeta dhe duke fshehur brenda vetes shumë më tepër sesa duket në sipërfaqe.
Ai është një simbol i zgjuarsisë, por edhe i mizorisë së Odiseut. Njëkohësisht, është edhe një emblemë e vetë mënyrës se si Nolan bën kinema: imponues në bukurinë dhe përmasat e tij.
Në disa prej filmave të Nolanit, virtuoziteti i tij mund të duket si një qëllim në vetvete, duke bërë që personazhet të ngjasojnë më shumë me mjete të zgjuara narrative sesa me qenie të gjalla. Por “Odisea” është gjithashtu historia e një burri që përpiqet të zbulojë se kush është, çka do të thotë se duhet të përballet me atë që ka bërë.
Kur trojanët e tërheqin kalin prej druri nga plazhi drejt qytetit, Nolani vë theksin te përpjekja e jashtëzakonshme fizike që kërkon lëvizja e këtij kolosi. Ashtu si në skenat ku Odiseu dhe ekuipazhi i tij përplasen nga stuhitë mbi anije, regjisori e shndërron një mit në një realizëm të prekshëm kinematografik: dëgjohen kërcitjet e drurit, tendosja e litarëve, rënkimet dhe britmat e njerëzve.
Ai i afron pranë nesh personazhe që mund të duken ekzotikë dhe të largët, duke i bërë thellësisht njerëzorë, përfshirë edhe ata që Odiseu, pak më vonë, do të ndihmojë të masakrohen.
Ndërsa saga lëviz me kërcime mes kohës dhe hapësirës, personazhe të ndryshëm hyjnë dhe dalin nga rrëfimi; disa lënë gjurmë më të forta se të tjerët.
Disa, si Circe e interpretuar nga Samantha Morton, një bari derrash e zemëruar me tipare pothuajse proto-feministe, apo Mbreti Menela i Jon Bernthal, me gjuhën e tij të ashpër dhe moderne, tingëllojnë dukshëm bashkëkohorë, gjë që ndonjëherë të jep përshtypjen se është bërë për t’iu afruar më shumë publikut.
Të tjerë kalojnë aq shpejt në ekran, sa mezi mbahen mend. Kjo vlen për Helenën, gruan e Menelaut, si edhe për motrën e saj, Klitemnestrën (Lupita Nyong’o), e cila bën çfarë mundet me një rol shumë të kufizuar.
Bashkëshorti i Klitemnestrës, Mbreti Agamemnon, krijon një figurë kërcënuese, qoftë edhe vetëm sepse armatura dhe përkrenarja e tij e zezë të kujtojnë një Darth Vader homerik. Është një rol i vogël, që bëhet edhe më i vogël sapo ai heq armaturën, duke zbuluar një Benny Safdie të zbehtë, i cili madje shfaqet shkurtimisht edhe nga pas.
Interpretimet janë në tërësi të mira, megjithëse Odiseu i Matt Damonit është qëllimisht i përmbajtur dhe dukshëm i privuar nga karizma, thuajse po aq bosh sa kali prej druri që ai ndërton.
Për një film aksion-aventure kjo është një zgjedhje kundër intuitës, edhe pse i shërben synimit më kompleks dhe më pak triumfalist të Nolanit.
Si pasojë, pak prej aktorëve, përfshirë vetë Damonin, arrijnë ta mbajnë publikun emocionalisht me të njëjtën forcë me të cilën e bën vetë regjia e Nolanit.
Tom Holland dhe sidomos Anne Hathaway kanë disa momente jashtëzakonisht të forta, por personazhi i tij ka shumë pak prani në ekran, ndërsa Penelopa e Hathaway mbetet e mbështjellë nga misteri, të cilin Nolani e shpreh duke e filmuar shpesh pas një rrjete druri ose mes fijeve të tezgjahut të saj.
Nëna dhe djali ngjallin simpati, por shpesh ua merr vëmendjen Robert Pattinson, i cili interpreton me shumë energji dhe humor një prej pretendentëve për dorën e Penelopës. Është një personazh aq i bezdisshëm dhe njëkohësisht aq argëtues, sa mezi pret ta shohësh fundin e tij.
Ndikimi që “Odisea” ka pasur mbi veprën e Christopher Nolanit bëhet befasueshëm i dukshëm, gjë që, pavarësisht spektaklit të këtij filmi, e bën atë në mënyrë të pazakontë personal. Jehonat e filmografisë së tij janë të pranishme kudo: si në vetë historinë e poemës, ashtu edhe në mënyrën se si ajo rrëfehet (me gjithë atë montazh paralel), në mënyrën se si filmi kërcen me guxim mes kohës dhe hapësirës, si edhe në motivet e dyfishimit dhe të identitetit.
Kur Odiseu e pyet Kalipson se kush është, ai të kujton kërkimin ekzistencial të personazhit të Guy Pearce në “Memento” (2001), filmi që e bëri Nolanin të njohur dhe që rrëfen historinë e një tjetër njeriu pa kujtesë.
Po kështu, ashtu si Odiseu, personazhi i Leonardo DiCaprios në “Inception” (2010) lufton për t’u ribashkuar me familjen dhe përdor një objekt simbolik për të ruajtur lidhjen me realitetin.
Pasi e pashë sërish “Odisean”, m’u kujtua një shprehje që Martin Scorsese kishte përdorur dikur për një film tjetër:
“Emocioni është emulsioni.”
Dhuratat artistike të Nolanit janë aq të dukshme, sa edhe kur personazhet e tij nuk arrijnë të të prekin emocionalisht, vetë mënyra se si ai bën kinema e arrin këtë.
Ndër cilësitë e tij të shumta është edhe fakti se ai nuk di të krijojë një imazh të shëmtuar. Ky film është i mbushur me një bukuri mahnitëse.
Nolani e përdor bukurinë në mënyrë strategjike, si një mjet për ta joshur publikun drejt historive që, për disa shikues, mund të duken tepër të ndërlikuara ose të panevojshme — veçanërisht në krahasim me standardet gjithnjë e më të varfra të industrisë kryesore të kinemasë, ku rrëfime të tilla zakonisht i përkasin më shumë kinemasë artistike sesa multiplekseve.
Nolani na fton të ëndërrojmë më madhështisht.
“Odisea” e tij është një klasik në çdo kuptim të fjalës: një vepër që të transporton, një afirmim i fuqisë së artit dhe një shprehje e pastër e vetë kinemasë./ Shkruar nga Manohla Dargis për NYTimes
