Analizë nga ALB365 – Ka një moment kur një qeveri nuk gjykohet më vetëm nga programet që shpall, projektet që inauguron apo statistikat që publikon. Gjykohet nga mënyra se si reagon kur institucionet që ajo ka ngritur, emëruar apo drejtuar përballen me skandale.
Dhe Shqipëria duket se ndodhet pikërisht në këtë pikë.
Pyetja nuk është më thjesht se cili është skandali I radhës. Pyetja më e madhe është, a kemi përballë një qeveri që kontrollon dhe korrigjon mekanizmat e saj, apo një qeveri që gjithmonë pret që krizën ta menaxhojë prokuroria, SPAK-u, drejtësia apo reagimi publik?
Rasti I fundit që ka tronditur institucionet shqiptare është ai I drejtimit të Shërbimit Informativ të Shtetit. Sipas raportimeve të 22-23 shtatorit, ish-drejtoresha e SHISH-it, Vlora Hyseni, është pezulluar dhe ndaj saj është vendosur masa e arrestit në shtëpi në kuadër të një hetimi të SPAK-ut. Akuza të tilla janë pjesë e një procesi hetimor dhe nuk përbëjnë një vendim fajësie. Por politikisht, ngjarja është e rëndë për shkak të institucionit që ajo drejtonte.
Këtu nis pyetja e vërtetë.
Si emërohen njerëzit në majë të shtetit? Kush kontrollon standardet e tyre? Kush mban përgjegjësi politike kur një institucion strategjik përfundon në qendër të një hetimi kaq të rëndë? Kush i lëshoi çertifikatat e sigurisë? Pse gjithmonë gjykohet pasoja dhe jo shkaku?
Sepse një qeveri nuk është vetëm kryeministri. Është një sistem emërimesh, ministrash, drejtorësh, këshilltarësh dhe institucionesh. Nëse përgjegjësia fillon dhe mbaron te individi që përballet me drejtësinë, atëherë mbetet pa përgjigje pyetja mbi përgjegjësinë politike të atyre që e kanë zgjedhur, promovuar apo mbështetur atë individ.
Dhe kjo është pikërisht pika ku modeli I qeverisjes Rama po përballet me një test të rëndësishëm.
Nga një skandal te tjetri
Në muajt e fundit, debati publik është ushqyer nga një seri çështjesh që kanë vënë në pikëpyetje institucione, vendimmarrje dhe mënyrën e përdorimit të pushtetit.
Nga dosjet e hetimeve të SPAK-ut te përplasjet për tendera, koncesione, emërime dhe marrëdhëniet mes politikës dhe biznesit, tabloja është bërë gjithnjë e më komplekse.
Edhe ndryshimet në kabinetin qeveritar janë pjesë e këtij konteksti. Më 11 shtator, Rama njoftoi ndryshime në kabinet, duke kaluar Besfort Lamallarin në Kryeministri dhe duke vendosur Ervin Demon në drejtimin e Ministrisë së Brendshme.
Një qeveri ka të drejtë të ndryshojë ministrat e saj. Kjo është kompetencë politike. Por kur ndryshimet ndodhin në një klimë të rënduar nga hetime dhe akuza të shumta, publiku ka të drejtë të kërkojë një shpjegim më të gjerë: a janë këto ndryshime pjesë e një reformimi të qeverisjes, apo thjesht një mënyrë për të ndryshuar fytyrat pa ndryshuar mekanizmin?
Kjo është një pyetje politike, jo një vendim gjyqësor.
Problemi I madh nuk është vetëm skandali, por reagimi.
Një qeveri serioze nuk mund të pretendojë se përgjegjësia fillon vetëm pasi të flasë prokuroria.
SPAK-u heton. Gjykata vendos. Por politika ka një përgjegjësi tjetër: përgjegjësinë politike.
Nëse një zyrtar arrestohet, kjo nuk do të thotë automatikisht se kryeministri është fajtor. Por në të njëjtën kohë, nuk mund të thuhet se politika nuk ka asnjë përgjegjësi për standardin e njerëzve që vendos në institucionet më të rëndësishme të shtetit.
Këto dy gjëra duhen ndarë qartë.
Drejtësia duhet të bëjë punën e saj pa ndërhyrje politike. Ndërsa qeveria duhet të japë llogari për mënyrën se si funksionon administrata dhe si përzgjidhen njerëzit që drejtojnë institucionet.
Dhe pastaj vjen pyetja e “pultit”
A kemi të bëjmë me një qeveri që e ka gjithçka nën kontroll?
Apo me një qeveri që, sa herë shpërthen një krizë, shtyp një tjetër buton dhe ndryshon skenën?
Një ministër lëviz. Një drejtor zëvendësohet. Një institucion ndryshon strukturë. Një konferencë për shtyp prodhon një version të ri. Dhe ndërkohë, publiku pret përgjigjen e radhës.
Prandaj metafora e “qeverisë me pult kuqe” mund të funksionojë si boshti I këtij opinioni: një qeveri që duket sikur përpiqet të menaxhojë çdo krizë përmes kontrollit të situatës, por që përballet gjithnjë e më shpesh me pyetjen nëse menaxhimi I krizës është I njëjtë me zgjidhjen e problemit.
Kjo nuk është çështje e opozitës apo e mazhorancës.
Është çështje e standardit të shtetit.
Sepse një vend nuk mund të funksionojë me logjikën: “Le të presim çfarë do të thotë SPAK-u.”
Qeveria duhet të ketë standardet e veta edhe përpara se të flasë SPAK-u.
Një tjetër pikëpyetje: paratë publike dhe prioritetet
Edhe vendimmarrje të tjera kanë hapur debate mbi mënyrën se si përdoren paratë publike.
Në korrik, qeveria miratoi 4 milionë euro financim për mbarëvajtjen e koncertit të Kanye West në Tiranë. Rama argumentoi se ndërhyrja shtetërore lidhej me ndikimin ekonomik të aktivitetit në kryeqytet, ndërsa opozita e kundërshtoi vendimin dhe e cilësoi si përdorim të parave publike për të mbuluar një dështim privat.
Edhe këtu nuk mjafton propaganda e njërës palë apo akuza e palës tjetër.
Pyetja e një qytetari është shumë më e thjeshtë:
Kur shteti ndërhyn me paratë e taksapaguesve, cili është interesi publik dhe ku është kufiri mes interesit publik dhe interesit privat?
Kjo është pyetja që duhet të marrë përgjigje.
Rama përballë një problemi tjetër: përgjegjësia politike
Edi Rama ka drejtuar qeverinë për një periudhë të gjatë. Kjo I jep atij mundësinë të paraqesë një bilanc të gjerë politik, por njëkohësisht e bën më të vështirë distancimin nga problemet e administratës.
Sa më gjatë të qeverisë një kryeministër, aq më pak bindëse bëhet argumenti se çdo problem është vetëm përgjegjësi individuale e një drejtori apo ministri.
Në fund të fundit, modeli I qeverisjes mban edhe firmën politike të kryeministrit.
Dhe pikërisht këtu ndodhet sfida e momentit.
Jo nëse një skandal I vetëm rrëzon apo nuk rrëzon një qeveri.
Por nëse akumulimi I skandaleve, hetimeve, ndryshimeve të shpeshta dhe krizave institucionale po krijon një problem sistemik besimi.
Kjo është një pyetje që nuk zgjidhet me një konferencë shtypi.
Qeveri serioze apo qeveri me pult kuqe?
Një qeveri serioze nuk matet vetëm kur gjithçka shkon mirë. Çfarë mindë thuash apo komwntosh kir dalin sms si “për ry i fik të gjithë radarët e shtetit?”, “shpirti e zemra”.
Ajo matet kur shpërthen kriza.
Kur arrestohet një zyrtar.
Kur një institucion vihet në pikëpyetje.
Kur opozita akuzon.
Kur media heton.
Kur qytetarët protestojnë.
Dhe mbi të gjitha, kur drejtësia troket në dyert e njerëzve të pushtetit.
Në këto momente, qeveria duhet të tregojë jo vetëm forcën për të qëndruar në pushtet, por edhe aftësinë për të dhënë llogari dhe kur këtë nuk e bën, të hapi krahun.
Prandaj pyetja që sot shtrohet nuk është nëse Rama ka ende pushtet.
Ai e ka.
Pyetja është tjetër:
Çfarë standardi qeverisjeje do të lërë pas ky pushtet?
Sepse një qeveri mund të fitojë zgjedhje dhe përsëri të përballet me krizë besimi.
Mund të kontrollojë parlamentin dhe përsëri të ketë probleme me institucionet.
Mund të ketë shumicën politike dhe përsëri të mos e bindë qytetarin.
Në fund, mbetet vetëm një pyetje:
Kemi përballë një qeveri serioze që po përballet me probleme serioze, apo një qeveri që po përpiqet t’I menaxhojë problemet me “pultin” e pushtetit?
Përgjigjen nuk e jep një titull.
Nuk e jep as opozita.
Dhe nuk duhet ta japë as propaganda e qeverisë.
Përgjigjen duhet ta japin faktet, institucionet dhe mënyra se si pushteti mban përgjegjësi për njerëzit dhe vendimet e veta.
