Inteligjenca artificiale po vë në pikëpyetje vlerën e diplomave universitare

Ndërsa inteligjenca artificiale po riformëson tregun e punës, një studim i ri vë në pikëpyetje vlerën tradicionale të diplomave universitare dhe shqyrton se cilat duhet të jenë përparësitë e arsimit në të ardhmen.

Një diplomë universitare konsiderohet si investimi më i sigurt që një i ri mund të bëjë. Megjithatë, kompania Palantir tashmë rekruton drejtpërdrejt maturantë të shkollave të mesme.

Google dhe Apple i hoqën kërkesat për diplomë universitare vite më parë, ndërsa IBM thotë se më shumë se gjysma e vendeve të reja të punës në SHBA nuk kërkojnë më diplomë bachelor.

Yilei Shao, nga Shkolla e Financës dhe Inteligjencës Artificiale në Universitetin Normal të Kinës Lindore, i konsideron këto zhvillime si shenja të një ndryshimi më të thellë dhe jo thjesht si tendenca kalimtare.

Teoria mbi të cilën mbështetet sistemi modern arsimor thotë se arsimi është një investim në produktivitetin e ardhshëm të individit. Ekonomistët e quajnë këtë kapital njerëzor.

Në një studim të ri, Shao argumenton se kjo teori nuk i përshtatet më plotësisht një bote ku inteligjenca artificiale po e bën gjithnjë e më të bollshme një pjesë të caktuar të aftësive intelektuale.

Ajo e ka shkruar studimin për revistën ECNU Review of Education. Bëhet fjalë për një argument teorik, jo për një eksperiment, dhe studimi nuk përfshin mbledhjen e të dhënave.

Në vend të kësaj, punimi rikthehet te pesë fitues të çmimit Nobel, idetë e të cilëve shpjegojnë arsyet pse qeveritë financojnë shkollat.

Më pas, ai shtron pyetjen nëse supozimet e tyre qëndrojnë ende në një botë ku një chatbot mund t’i përgjigjet brenda pak sekondash një pyetjeje të një eksperti.

Pesë teoritë që qëndrojnë në themel të arsimit modern

Në vitin 1961, Theodore Schultz i deklaroi Shoqatës Ekonomike Amerikane se paratë e shpenzuara për arsimin nuk përbënin konsum, por investim.

Gary Becker e zhvilloi më tej këtë teori, duke treguar se si arsimi mund të rriste potencialin e të ardhurave të një individi.

Në vitin 1973, Michael Spence shtoi një element tjetër: edhe nëse shkolla nuk do të mësonte asgjë, diploma do të vazhdonte të shërbente si një sinjal, sepse përfundimi i studimeve është më i lehtë për ata njerëz që punëdhënësit dëshirojnë të punësojnë.

Paul Romer dhe Robert Lucas plotësuan pjesën e fundit të teorisë: njohuritë përhapen edhe te të tjerët, kështu që ajo që mëson një individ rrit produktivitetin e të gjithë njerëzve që e rrethojnë.

Shao identifikoi pesë supozime mbi të cilat mbështeten këto teori.

Arsimi sjell përfitime të qëndrueshme financiare, aftësitë ruajnë vlerën e tyre me kalimin e kohës dhe individët zotërojnë aftësitë që zhvillojnë.

Supozimet e tjera janë se kualifikimet akademike pasqyrojnë me besueshmëri aftësitë e një personi dhe se arsimi, në përgjithësi, i sjell përfitime shoqërisë përtej individit që e merr atë.

Sipas Shao, qeveritë financojnë shkollat dhe sistemet e diplomimit ekzistojnë pikërisht për shkak të këtyre pesë ideve mbi kapitalin njerëzor, por sot të gjitha ato po dështojnë njëkohësisht.

Aftësitë e humbasin vlerën gjithnjë e më shpejt

Problemi i parë lidhet me zhvlerësimin e aftësive. Shao vlerëson se gjysmëjeta e një aftësie, pra koha që i duhet asaj për të humbur gjysmën e vlerës së saj, ishte 10 deri në 15 vjet gjatë epokës industriale. Në epokën e informacionit, kjo periudhë ra në 5 deri në 7 vjet, ndërsa në epokën e inteligjencës artificiale mund të jetë vetëm 2 ose 3 vjet.

Forumi Ekonomik Botëror parashikon se rreth 22% e vendeve të sotme të punës do të pësojnë ndryshime të mëdha deri në vitin 2030.

Sipas Shao, një sistem arsimor që përqendron pjesën më të madhe të investimeve në dy dekadat e para të jetës është ndërtuar për një botë ku një periudhë e vetme trajnimi mjaftonte për të gjithë karrierën profesionale të një individi.

Problemi i dytë lidhet me pronësinë e aftësive. Një programues që punon me ndihmën e një sistemi të inteligjencës artificiale për kodim mund të jetë deri në 10 herë më produktiv sesa një programues që punon i vetëm.

Megjithatë, nëse i njëjti programues kalon në një kompani ku nuk ka qasje në këto mjete, produktiviteti i tij bie menjëherë.

Sipas Shao, aftësia nuk i përket më vetëm individit, por individit në bashkëpunim me makinën.

Edhe funksioni i diplomës si sinjal i aftësive po humbet rëndësinë. Gabriel Petersson, një suedez që e la shkollën e mesme pa e përfunduar, mësoi vetë përmes ChatGPT mbi mësimin automatik dhe në fund të vitit 2024 iu bashkua ekipit Sora të OpenAI si studiues shkencor.

Sipas Shao, diplomat vërtetojnë aftësinë për të memorizuar, për të zbatuar njohuritë dhe për të zotëruar një sasi të caktuar informacioni. Pikërisht këto janë gjërat që inteligjenca artificiale i kopjon më shpejt.

Inteligjenca është bërë e bollshme

Sipas Shao, sistemet arsimore të çdo epoke janë organizuar rreth asaj që ka qenë e pakët në atë periudhë. Në epokën e informacionit mungonin punonjësit e specializuar në njohuri, prandaj arsimi u zgjerua.

Shao argumenton se inteligjenca artificiale po i bën gjithnjë e më të bollshme disa forma të inteligjencës.

Si alternativë ndaj konceptit të kapitalit njerëzor, ajo propozon konceptin e Tepricës së Inteligjencës (Intelligence Surplus): rezervën e aftësive intelektuale që një shoqëri zotëron përtej asaj që i nevojitet për të kryer funksionet bazë.

Duke u mbështetur në idetë e sociologut Pierre Bourdieu, Shao e ndan këtë tepricë në tri forma: aftësitë që njerëzit zotërojnë për të punuar me inteligjencën artificiale, vetë sistemet teknologjike dhe rregullat që i qeverisin ato.

Dallimi nga format më të vjetra të kapitalit qëndron te mundësia e shumëfishimit. Sipas Shao, ekziston vetëm një pikturë e Van Goghut, ndërsa një model i vetëm GPT mund t’u shërbejë qindra miliona njerëzve në të njëjtën kohë.

Kujdesi njerëzor bëhet gjithnjë e më i rrallë

Shao sjell si shembull një mësues me përvojë shumëvjeçare, i cili mund të kuptojë, nga mënyra se si një nxënës thotë “e kuptova”, nëse ai e ka kuptuar vërtet mësimin apo thjesht është dorëzuar.

Ky gjykim buron nga vite përvoje dhe nga njohja e veçantë e secilit nxënës.

Shao argumenton se një kuptim kaq i thellë dhe personal i individit mbetet i vështirë për t’u riprodhuar nga inteligjenca artificiale.

Kur modelet trajnohen me rezultatet e prodhuara nga vetë modelet, pjesët më të rralla të të dhënave mund të zhduken plotësisht. Një studim i vitit 2024, i botuar në revistën Nature, e quajti këtë problem “kolapsi i modelit” (model collapse).

Për këtë arsye, sistemet e inteligjencës artificiale kanë nevojë për një furnizim të vazhdueshëm me përvoja të reja njerëzore, të cilat njerëzit duhet t’i përkthejnë në një formë që makinat mund ta përdorin. Shao i quan këta njerëz “Kompresuesit e Parë” (First Compressors).

Si do të ndryshonte shkolla në të ardhmen

Shao paraqet tri nivele ndryshimi. Individët do të kishin nevojë për atë që studimi e quan “shkrim-lexim i dyfishtë” (dual literacy), pra ndërthurjen e aftësive teknike me gjykimin, etikën dhe ndjenjën e kuptimit.

Qeveritë do ta trajtonin arsimin si infrastrukturë, njësoj si hekurudhat dhe rrjetet elektrike.

Ndërkohë, shkollat dhe punëdhënësit do të qëndronin në mes të këtyre dy niveleve, duke zbatuar katër ndryshime.

Së pari, mësimi gjatë gjithë jetës do të zëvendësonte përqendrimin e arsimit vetëm në vitet e para të jetës. Një model i tillë ekziston në programin SkillsFuture të Singaporit, i cili ofron edhe kredi të transferueshme për të mësuarin.

Së dyti, mësimdhënia do të bëhej e personalizuar, ndërsa inteligjenca artificiale do të merrej me pjesët e standardizuara të procesit mësimor.

Së treti, të nxënit do të zhvendosej drejt situatave ku ndërveprojnë njerëzit dhe algoritmet. Një shembull është një urgjencë spitalore në orën 3 të mëngjesit, ku shqetësimi dhe intuita e një infermiereje mund të kenë më shumë peshë sesa vlerësimi i bërë nga sistemi i inteligjencës artificiale për triazhimin e pacientit.

Së katërti, një diplomë ose kualifikim do të ndërtohej mbi një portofol të këtyre përvojave dhe ndërveprimeve, në vend që të mbështetej vetëm te një listë notash.

Një teori që ende pret të vërtetohet

Asnjë nga këto pretendime nuk është matur deri më tani. Studimi nuk ofron asnjë metodë për të llogaritur Tepricën e Inteligjencës së një shoqërie, ndërsa vlerësimi për gjysmëjetën e aftësive paraqitet si një mundësi, jo si një përfundim i provuar.

Shembujt e rekrutimit të punonjësve vijnë nga një numër i kufizuar kompanish dhe nuk mbështeten në të dhëna për tregun e punës.

Pretendimi më i thellë, se inteligjenca artificiale mund ta përpunojë kuptimin, por nuk mund ta krijojë atë, mbështetet në idetë e filozofes Hannah Arendt dhe jo në ndonjë eksperiment.

Sfida më e madhe mund të jetë bindja e universiteteve, punëdhënësve dhe qeverive që të njohin aftësi të cilat nuk mund të maten lehtësisht përmes kualifikimeve tradicionale.

Propozimi i Shao ende nuk është testuar, por ai ngre një pyetje të rëndësishme për të ardhmen e arsimit.

Ndërsa inteligjenca artificiale merr përsipër gjithnjë e më shumë nga detyrat për të cilat njerëzit kalojnë vite duke u përgatitur, shkollat mund të kenë nevojë të rishikojnë që në themel se çfarë duhet të mësojnë nxënësit dhe studentët./Earth.com